Bilimsel bir haberde ya da ara\u015ft\u0131rma \u00f6zetinde muhtemelen \u015fu c\u00fcmleyi g\u00f6rm\u00fc\u015fs\u00fcn\u00fczd\u00fcr: “sonu\u00e7 istatistiksel olarak anlaml\u0131 bulundu (p < 0.05)”. Bu c\u00fcmle kula\u011fa \u00e7ok kesin ve g\u00fcvenilir geliyor, sanki bilim insanlar\u0131 bir ger\u00e7e\u011fi kan\u0131tlam\u0131\u015f gibi. Ama ger\u00e7ek \u015fu ki, p-de\u011feri kavram\u0131 istatistikte en s\u0131k yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan, en s\u0131k k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lan ve giderek daha fazla bilim insan\u0131n\u0131n sorgulad\u0131\u011f\u0131 bir ara\u00e7.<\/p>\n\n\n\n
Basit\u00e7e anlatmak gerekirse: bir p-de\u011feri, “e\u011fer arad\u0131\u011f\u0131n\u0131z etki ger\u00e7ekte hi\u00e7 var olmasayd\u0131, elinizdeki kadar \u00e7arp\u0131c\u0131 bir sonucu sadece tesad\u00fcfen elde etme ihtimaliniz ne olurdu” sorusuna verilen bir cevap. Yani p-de\u011feri d\u00fc\u015f\u00fckse (genelde 0.05’in alt\u0131 “anlaml\u0131” kabul ediliyor), bu, “elimdeki sonu\u00e7 sadece \u015fans eseri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olamaz, muhtemelen ger\u00e7ek bir etki var” demenin bir yolu.<\/p>\n\n\n\n
Burada kritik bir nokta var ve bu nokta neredeyse herkesin kafas\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor: p-de\u011feri, “hipotezimin do\u011fru olma ihtimali”<\/em> de\u011fildir. p=0.03 \u00e7\u0131kmas\u0131, “arad\u0131\u011f\u0131m etkinin y\u00fczde 97 ihtimalle ger\u00e7ek oldu\u011fu” anlam\u0131na gelmiyor. p-de\u011feri sadece, “etki hi\u00e7 olmasayd\u0131 bu veriyi g\u00f6rme ihtimalim” hakk\u0131nda bir \u015fey s\u00f6yl\u00fcyor \u2014 bu ince ama son derece \u00f6nemli bir fark.<\/p>\n\n\n\n Bu yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lman\u0131n k\u00f6keninde, insan zihninin olas\u0131l\u0131klar\u0131 “ters \u00e7evirme” konusundaki do\u011fal zorlu\u011fu yat\u0131yor. Bu, asl\u0131nda bir ba\u015fka olas\u0131l\u0131k kavram\u0131yla da yak\u0131ndan ili\u015fkili: yeni bir kan\u0131t geldi\u011finde inanc\u0131m\u0131z\u0131 do\u011fru \u015fekilde nas\u0131l g\u00fcncellememiz gerekti\u011fini ele alan Bayes teoremi yaz\u0131m\u0131zda<\/a> bahsetti\u011fimiz mant\u0131\u011f\u0131n neredeyse ayn\u0131s\u0131. p-de\u011feri, sizi “veri, hipotez do\u011fruyken nas\u0131l g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fc” sorusundan “hipotez, bu veriyi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde ne kadar do\u011fru” sorusuna g\u00f6t\u00fcrm\u00fcyor \u2014 bu iki soru istatistikte birbirinden tamamen farkl\u0131 ve p-de\u011feri sadece birincisine cevap veriyor.<\/p>\n\n\n\n \u0130lgin\u00e7 bir ger\u00e7ek: 0.05 e\u015fi\u011fi, hi\u00e7bir matematiksel zorunlulu\u011fa dayanm\u0131yor. Bu say\u0131, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda istatistik\u00e7i Ronald Fisher’\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131, zamanla adeta bir gelenek h\u00e2line gelen keyfi bir e\u015fik. Yani bir sonucun “anlaml\u0131” ya da “anlams\u0131z” say\u0131lmas\u0131 aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r, do\u011fan\u0131n koydu\u011fu bir kural de\u011fil, bilim camias\u0131n\u0131n \u00fczerinde uzla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir konvansiyon. Bu da “p=0.049 anlaml\u0131, p=0.051 anlams\u0131z” gibi abs\u00fcrt g\u00f6r\u00fcnen ama pratikte s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan durumlara yol a\u00e7\u0131yor \u2014 iki sonu\u00e7 aras\u0131nda neredeyse hi\u00e7bir fark olmamas\u0131na ra\u011fmen.<\/p>\n\n\n\n p-de\u011ferinin en \u00e7ok istismar edildi\u011fi alanlardan biri, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7sizce “anlaml\u0131” bir sonu\u00e7 elde edene kadar veriyi farkl\u0131 \u015fekillerde dilimlemesi \u2014 buna istatistikte “p-hacking” deniyor. Yeterince farkl\u0131 de\u011fi\u015fken kombinasyonu denerseniz, s\u0131rf \u015fans eseri bile p<0.05 \u00e7\u0131kan bir ili\u015fki bulma ihtimali y\u00fckseliyor. Bu, asl\u0131nda yan\u0131lt\u0131c\u0131 grafikler yaz\u0131m\u0131zda<\/a> bahsetti\u011fimiz veri sunumu manip\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n, g\u00f6rsel de\u011fil istatistiksel bir versiyonu.<\/p>\n\n\n\n Bu tuza\u011f\u0131n bir ba\u015fka boyutu da, g\u00f6zden ka\u00e7an bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc de\u011fi\u015fkenin sonucu tamamen tersine \u00e7evirebilmesi. Bu konuyu daha derinlemesine g\u00f6rmek istersen Simpson Paradoksu yaz\u0131m\u0131za<\/a> g\u00f6z atabilirsin \u2014 istatistiksel anlaml\u0131l\u0131k bulmak, o ili\u015fkinin ger\u00e7ek ve nedensel oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor; bu ayr\u0131m\u0131 korelasyon nedensellik de\u011fildir yaz\u0131m\u0131zda<\/a> detayl\u0131 ele alm\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n\n\n\n Hay\u0131r \u2014 p-de\u011feri tamamen anlams\u0131z bir ara\u00e7 de\u011fil, do\u011fru ba\u011flamda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda faydal\u0131 bir sinyal verebiliyor. Sorun, p-de\u011ferinin tek ba\u015f\u0131na, ba\u011flams\u0131z bir “kan\u0131t\/kan\u0131ts\u0131zl\u0131k” d\u00fc\u011fmesi gibi kullan\u0131lmas\u0131. \u0130statistik camias\u0131n\u0131n kendisi bile bu konuda resmi bir uyar\u0131 yay\u0131nlad\u0131: bilim insanlar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 sadece bir e\u015fik de\u011ferin alt\u0131nda m\u0131 \u00fcst\u00fcnde mi oldu\u011funa bakarak de\u011ferlendirmemesi, etki b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcven aral\u0131klar\u0131 gibi ba\u015fka ba\u011flamsal bilgileri de dikkate almas\u0131 gerekti\u011fi vurguland\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu konudaki resmi ve otoriter kayna\u011f\u0131 incelemek istersen, Amerikan \u0130statistik Derne\u011fi’nin (ASA) p-de\u011ferleri hakk\u0131ndaki resmi a\u00e7\u0131klamas\u0131na<\/a> g\u00f6z atabilirsin; istatistik camias\u0131n\u0131n bu konudaki uzla\u015f\u0131s\u0131n\u0131 birinci elden orada bulabilirsin.<\/p>\n\n\n\n Bir sonraki sefer “ara\u015ft\u0131rma istatistiksel olarak anlaml\u0131 sonu\u00e7 buldu” gibi bir c\u00fcmle okudu\u011funda, kendine \u015fu sorular\u0131 sorabilirsin: Etkinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ne kadar? \u00d6rneklem b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc yeterli miydi? Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ka\u00e7 farkl\u0131 de\u011fi\u015fken denedi?<\/em> Bu sorular, “anlaml\u0131 m\u0131 anlaml\u0131 de\u011fil mi” ikili\u011finin \u00f6tesine ge\u00e7ip, sonucun ger\u00e7ekten ne kadar g\u00fcvenilir oldu\u011funu anlaman\u0131za yard\u0131mc\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n p-de\u011feri, istatisti\u011fin en yayg\u0131n kullan\u0131lan ama en az anla\u015f\u0131lan ara\u00e7lar\u0131ndan biri. Tek ba\u015f\u0131na bir “do\u011fru\/yanl\u0131\u015f” damgas\u0131 de\u011fil, sadece daha b\u00fcy\u00fck bir bulmacan\u0131n bir par\u00e7as\u0131. Bir sonraki sefer kar\u015f\u0131n\u0131za “p<0.05” ibaresi \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, bunu bir kesinlik de\u011fil, dikkatli okunmas\u0131 gereken bir ipucu olarak g\u00f6rmeye ne dersin?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bilimsel bir haberde ya da ara\u015ft\u0131rma \u00f6zetinde muhtemelen \u015fu c\u00fcmleyi g\u00f6rm\u00fc\u015fs\u00fcn\u00fczd\u00fcr: “sonu\u00e7 istatistiksel olarak anlaml\u0131 bulundu (p < 0.05)”. Bu c\u00fcmle kula\u011fa \u00e7ok kesin ve g\u00fcvenilir geliyor, sanki bilim insanlar\u0131 bir ger\u00e7e\u011fi kan\u0131tlam\u0131\u015f gibi. Ama ger\u00e7ek \u015fu ki, p-de\u011feri kavram\u0131 istatistikte en s\u0131k yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan, en s\u0131k k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lan ve giderek daha fazla bilim insan\u0131n\u0131n … Read more<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-59","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-istatistik-olasilik"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":60,"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59\/revisions\/60"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hocabul.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Neden Bu Kadar Kafa Kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor?<\/h2>\n\n\n\n
“0.05” S\u0131n\u0131r\u0131 Nereden Geldi?<\/h2>\n\n\n\n
p-Hacking: Sonucu “Anlaml\u0131” H\u00e2le Getirmenin Tehlikeli Yollar\u0131<\/h2>\n\n\n\n
Peki p-de\u011ferine Hi\u00e7 mi G\u00fcvenmemeli?<\/h2>\n\n\n\n
G\u00fcnl\u00fck Hayatta Nas\u0131l \u015e\u00fcpheci Olmal\u0131?<\/h2>\n\n\n\n
Son S\u00f6z<\/h2>\n\n\n\n