Yaz aylarında dondurma satışları artar. Aynı dönemde denizde boğulma vakaları da artar. Veriye bakarsanız ikisi mükemmel bir uyum içindedir. Peki dondurma boğulmaya mı yol açıyor? Elbette hayır. Bu klasik örnek, istatistiğin en tehlikeli tuzağını özetler: iki şey birlikte hareket ediyor olabilir ama bu, birinin diğerine sebep olduğu anlamına gelmez.
Korelasyon nedir?
Korelasyon, iki değişkenin birlikte değişme eğilimidir. Biri artınca diğeri de artıyorsa pozitif, biri artınca diğeri azalıyorsa negatif korelasyon vardır. Korelasyon yalnızca bir “birliktelik” ölçer; neden-sonuç hakkında tek başına hiçbir şey söylemez.
Neden nedensellik değildir?
Çoğu zaman görünmeyen bir üçüncü değişken (confounder) her ikisini birden etkiler. Dondurma ve boğulma örneğinde bu değişken sıcak havadır: sıcak hem dondurma satışını hem de denize girenlerin sayısını artırır. İki olay arasında doğrudan bir bağ yok; ortak bir sebebe bağlılar. Gördüğünüz korelasyonun arkasında böyle gizli bir faktör olup olmadığını her zaman sorgulamalısınız.
Yön sorunu: hangisi sebep?
Bir ilişki gerçek olsa bile yönü belirsiz olabilir. “Mutlu insanlar daha çok spor yapıyor” verisi, spor mu mutluluk getiriyor yoksa mutlu insanlar mı daha çok spor yapmaya eğilimli sorusunu yanıtlamaz. Buna ters nedensellik denir ve korelasyonu nedensellik sanmanın sık bir biçimidir.
Tesadüf korelasyonlar
Yeterince çok veri karşılaştırırsanız, tamamen alakasız iki şeyin tesadüfen örtüştüğünü bulursunuz. İnternet bu tür komik “sahte korelasyonlarla” doludur. Bu da bize şunu hatırlatır: bir grafik güzel örtüşüyor diye arada anlamlı bir bağ olduğu sonucuna atlamak yanlıştır.
Nasıl korunursunuz?
Bir korelasyon gördüğünüzde şu üç soruyu sorun: Gizli bir üçüncü değişken olabilir mi? Yön ters olabilir mi? Bu sadece tesadüf mü? Nedenselliği gerçekten kanıtlamak için genellikle kontrollü deney gerekir. Bir veriyi doğru özetlemek de aynı disiplini ister; bu yüzden ortalama, medyan ve standart sapma yazımıza da göz atmanızı öneririz. Konunun ayrıntılı açıklaması için korelasyon ve nedensellik ayırımı iyi bir kaynaktır. İşin hocası, “birlikte hareket ediyor” ile “biri diğerine sebep oluyor” arasındaki farkı asla karıştırmaz.