Aynı veriyle, birbirine taban tabana zıt iki hikaye anlatabilirsiniz. Şart, sadece grafiği doğru “tasarlamak”. Yanıltıcı grafikler yalan söylemez; söyledikleri doğrudur ama gözünüzü yanıltacak şekilde sunulur. Bu yazıda, en sık karşılaşılan grafik tuzaklarını ve onlara karşı nasıl uyanık kalacağınızı ele alıyoruz.
Kesik y-ekseni
En yaygın hile budur. Bir sütun grafiğinin dikey ekseni sıfırdan başlamaz; örneğin 90 ile 100 arasını gösterir. Böylece yüzde 2’lik küçük bir fark, devasa bir uçurum gibi görünür. İlk bakacağınız yer eksenin nereden başladığı olsun.
Ölçek ve oran oyunları
Eksenin aralıklarını eşit bırakmamak, eğrinin dikliğini abartmak veya küçültmek için kullanılır. Logaritmik eksen meşru bir araçtır ama habersiz okuyucuya doğrusal gibi sunulursa büyük artışları küçük gösterebilir. Eksendeki sayılara ve aralıkların eşit olup olmadığına bakın.
Seçici aralık (cherry-picking)
Bir trendi istediği yöne çekmek için zaman aralığını dikkatle seçmek klasik bir yöntemdir. “Son 3 ay düştü” demek, 10 yıllık yükselişi gizleyebilir. Grafiğin hangi dönemi kapsadığını ve neden tam o dönemin seçildiğini sorun.
3B ve alan yanılsamaları
3 boyutlu pasta grafikleri, öne bakan dilimi olduğundan büyük gösterir. Bir değeri temsil etmek için dairenin yarıçapı iki katına çıkarılırsa, alan dört katına çıkar ve fark abartılı görünür. Görsel şov, doğruluktan önce gelmemeli.
Nasıl korunursunuz?
Bir grafik gördüğünüzde şunlara bakın: eksen sıfırdan mı başlıyor, aralıklar eşit mi, hangi zaman dilimi seçilmiş ve kaynak ne? Bir grafiğin sunduğu “ilişkinin” gerçek olup olmadığını değerlendirirken korelasyon ve nedensellik yazımız da işinize yarar. Konunun örnekli açıklaması için yanıltıcı grafik türleri derlemesine bakabilirsiniz. İşin hocası, önce grafiğin nasıl çizildiğine, sonra ne dediğine bakar.